Σε λίγο μια νέα χρονιά αρχίζει και καινούργιες «πρώτες» θα ξεκινήσουν το ταξίδι της πρώτης ανάγνωσης και γραφής.
Συνήθως, το ταξίδι αρχίζει με τις καθιερωμένες —και, κατά τη γνώμη μου, απαραίτητες— προγραφικές ασκήσεις, και σιγά σιγά ακολουθεί το βιβλίο...
Εισαγωγικό κεφάλαιο: «Πού είναι ο Άρης;»
Τι κάνουμε τώρα; Ένα κεφάλαιο χωρίς αρκετό κείμενο, χωρίς πολλές ασκήσεις, χωρίς πλούσιο υλικό πάνω του... Ένα κεφάλαιο εύκολο; Δύσκολο; Ανώδυνο;
Πονηρό, θα έλεγα εγώ!
Γιατί σε αυτό το κεφάλαιο, με τις λίγες ασκήσεις στο βιβλίο, τον περιορισμένο γραπτό λόγο, τα μικρά κείμενα και το υπέρογκο υλικό που κυκλοφορεί έντυπα και διαδικτυακά, συντελείται όλη η δουλειά που θα καθορίσει την πορεία των μικρών μας πρωτάκια. Κι αυτή η διαδικασία λέγεται φωνολογική επίγνωση!
Συχνά συναντώ γονείς με παιδιά που πρόκειται να πάνε στην Α΄ Δημοτικού και χαίρονται γιατί το παιδί ξέρει ήδη να λέει απ’ έξω την αλφαβήτα. Εκεί συνήθως έρχομαι σε δύσκολη θέση, γιατί θέλω να τους πω ότι αυτή η γνώση, τη δεδομένη στιγμή, είναι ουσιαστικά άχρηστη.
Ας σκεφτούμε λογικά: γιατί μας είναι χρήσιμο να γνωρίζουμε απ’ έξω τη σειρά των γραμμάτων της αλφαβήτας;
Για να βρούμε ένα λήμμα στο λεξικό ή σε εγκυκλοπαίδεια (όσοι τη χρησιμοποιούν ακόμη),
Για να εντοπίσουμε ένα όνομα στον τηλεφωνικό κατάλογο (όσοι τον χρησιμοποιούν ακόμη),
Για να φτιάξουμε μια λίστα ονομάτων,
Για να εντοπίσουμε ένα αντικείμενο σε μια λίστα πραγμάτων,
Ή για να βρούμε ένα όνομα σε λίστα, π.χ. επιτυχόντων σε εξετάσεις.
Τι από όλα αυτά θα χρειαστεί να κάνει ένα παιδάκι νηπιαγωγείου; Τίποτα απολύτως.
Στην πραγματικότητα, αυτή η γνώση όχι μόνο δεν του είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε αυτή την ηλικία, αλλά μπορεί και να δυσκολέψει το πραγματικό έργο που έχει να κάνει στην Α΄ Δημοτικού: να μάθει να διαβάζει και να γράφει.
Στη Β΄ Δημοτικού τα παιδιά έρχονται σε επαφή με όλα τα είδη του γραπτού λόγου.
Ένα είδος που θα συναντήσουν σε όλες τις τάξεις είναι η περιγραφή.
Πρόσωπο, χώρος, αντικείμενο ή ακόμα και ένα περιστατικό αποτελούν συνηθισμένα θέματα περιγραφής. Κάποιος θα θεωρούσε ότι είναι εύκολο, αφού στηρίζεται στα βιώματα των παιδιών. Είναι όμως;
Τα παιδιά γνώρισαν τα επίθετα, τις «μαγικές λέξεις», και έφτασε η στιγμή να τα αξιοποιήσουν για να περιγράψουν ένα πρόσωπο. Η περιγραφή, ωστόσο, ήταν κάτι καινούριο για εκείνα, αφού μέχρι τώρα δεν είχαν έρθει σε επαφή με αυτό το είδος γραπτού λόγου.
Τα επίθετα τα χρησιμοποιούμε καθημερινά και ομορφαίνουν τον λόγο μας. Ωστόσο, αποτελούν το μεγάλο «αγκάθι» για τα παιδιά, όταν καλούνται να τα αναγνωρίσουν μέσα σε ένα κείμενο.
Στην ενότητα 9 του βιβλίου της Γλώσσας της Β΄ τάξης, οι μαθητές έρχονται για πρώτη φορά σε επαφή με τη χρήση και τον ρόλο των επιθέτων. Ως εκείνο το σημείο, ο όρος «επίθετα» δεν έχει αναφερθεί και τα παιδιά δεν τον γνωρίζουν.
Μηνύματα...στο ψυγείο, στο ταμπλό, στο τραπέζι, στο κινητό, στον υπολογιστή ή στον τηλεφωνητή. Μηνύματα...γραπτά, ηλεκτρονικά ή προφορικά, τα μηνύματα κατακλύζουν τη ζωή μας και αποτελούν μορφή γραπτού ή προφορικού λόγου. Τα παιδιά μαθαίνουν πώς να διαβάζουν, να κατανοούν και να γράφουν μηνύματα από την Β' τάξη του δημοτικού.
Όλοι έχουμε στο μυαλό μας την γραπτή έκφραση με τον όρο έκθεση. Κι όλοι έχουμε περάσει από το θρυλικό πλέον "σκέφτομαι και γράφω" των παλιών σχολικών βιβλίων.
Έτσι όταν ακούμε "έκθεση" μας έρχεται στο μυαλό η γραφική εικόνα μιας δασκάλας να λέει "σήμερα θα κάνουμε έκθεση, βγάλτε το τετράδιό σας", να γράφει έναν τίτλο στον πίνακα, να κάθεται στην έδρα και όλα τα παιδιά ως δια μαγείας να γράφουν εύκολα και αβίαστα ένα κείμενο!
Τι καλά θα ήταν να γινόταν έτσι και όλοι να μαθαίναμε με αυτόν τον τρόπο να γράφουμε κείμενα!
Όμως η πραγματικότητα απέχει πολύ και τέτοιες εικόνες βγαλμένες από κάποια ταινία, οδηγούν μόνο όσους έχουν την σπίθα της συγγραφής να γράφουν ένα κείμενο και τους υπόλοιπους να βασανίζονται να γράψουν 2-3 προτάσεις στην καλύτερη περίπτωση.
Όσο κι αν η τεχνολογία εξελίσσεται, όσο κι αν όλα τα σχολεία διαθέτουν σύγχρονα φωτοτυπικά μηχανήματα και οι φωτοτυπίες αποτελούν πλέον την εύκολη και γρήγορη λύση, όσο κι αν ο υπολογιστής έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας και η δακτυλογράφηση ενός κειμένου είναι πια μέρος της καθημερινότητάς μας, η απλή και κλασική λύση του χειρόγραφου κειμένου θα παραμένει πάντα χρήσιμη και απαραίτητη.
Γιατί; Γιατί είναι πιο άμεση, πιο γρήγορη και πάντα διαθέσιμη!
Μπορεί το μέλλον να με διαψεύσει, αλλά προσωπικά πιστεύω ότι είναι απαραίτητο τα παιδιά να μαθαίνουν να γράφουν στο τετράδιο.
Στην Α' τάξη η ενσυναίσθητη διαδικασία επεξεργασίας των γραμμάτων πραγματοποιείται στις ενότητες "Η παρέα", "Μια παράσταση στην πλατεία" και "Το σύννεφο έφερε βροχή".
Ήδη στην προηγούμενη ενότητα, την ενότητα "Πού είναι ο Άρης;" έχουν κάνει μια γνωριμία με τα γράμματα α, ε, ο, ι, π, τ, κ, λ, μ, ν. Έχουν μάθει να τα συνδυάζουν μεταξύ τους σχηματίζοντας συλλαβές και λέξεις είτε ολικά είτε αναλυτικοσυνθετικά. Στις επόμενες ενότητες οι μαθητές επεξεργάζοντα τα γράμματα αυτά καθώς και τα υπόλοιπα της αλφαβήτου με διαφορετικό τρόπο από ότι στο κεφάλαιο αυτό και επίσης έρχονται σε επαφή με τα πρώτα κειμενικά είδη για ανάγνωση.
Για τη διδασκαλία των μαθημάτων αυτών ακολουθώ την ίδια περίπου διαδικασία κάθε φορά. Σε αρκετές περιπτώσεις, που το θέμα προσφερόταν, έγιναν μικρές τροποποίησεις για να μην υπάρχει μονοτονία αλλά και για να δουλευτούν πιο διαθεματικά.
Έχοντας δουλέψει κάποιες φορές την Α΄ τάξη είχα πάντα την ανησυχία πώς θα μπορέσω να κάνω τα παιδάκια που τώρα μόλις έχουν μάθει να γράφουν να θυμούνται την ορθογραφία των λέξεων.
Ξεκινώντας την ενσυνείδητη εκμάθηση των γραμμάτων στην Ά' τάξη και ενώ ακόμα μαθαίνουν να συλλαβίζουν οι μαθητές καλλούνται να μάθουν λέξεις όπως το είναι, έχει κτλ.
Η βασικότερη διαδικασία που συντελείται στην Α' τάξη είναι αυτή του συλλαβισμού. Αν αυτή η διαδικασία ολοκληρωθεί ομαλά τότε η εκμάθηση των υπόλοιπων γραμμάτων και η ικανότητα να διαβάζουν είναι "εύκολη" υπόθεση. Όλη η βάση για την απόκτηση του μηχανισμού του συλλαβισμού συντελείται, πριν την ενσυναίσθητη εκμάθηση των γραμμάτων, στην εισαγωγική ενότητα "Πού είναι ο Άρης".
Από τότε που ήμουν μαθήτρια, θυμάμαι ότι το μεγάλο μου πρόβλημα ήταν τα άσχημα γράμματά μου. Τα σχόλια ήταν σχεδόν πάντα τα ίδια: «Κάνε καλύτερα γράμματα». Όταν προσπαθούσα να τα συμμαζέψω, άκουγα «κάνε μεγαλύτερα». Όταν τα μεγάλωνα, μου έλεγαν «κάνε μικρότερα»...
Τελικά, πόσο μεγάλα ήταν τα σωστά και πόσο μικρά ήταν ικανοποιητικά; Κανείς δεν μου εξήγησε ποτέ. Έτσι, τα γράμματά μου... απλώς χειροτέρευαν.
Ως εκπαιδευτικοί, συχνά χρησιμοποιούμε την αντιγραφή όχι μόνο για ορθογραφία, αλλά και ως μέσο βελτίωσης του γραφικού χαρακτήρα. Όταν όμως ο στόχος είναι η καλλιγραφία, θα πρέπει να υπάρχει και τρόπος να αξιολογήσουμε το αποτέλεσμα. Μόνο έτσι οι μαθητές θα ξέρουν τι πρέπει να αλλάξουν για να βελτιωθούν.
Πώς, λοιπόν, θα δείξουμε γιατί τα γράμματά τους δεν είναι σωστά (αν είναι π.χ. πολύ μεγάλα ή πολύ μικρά); Και πώς θα υποδείξουμε το σωστό μέγεθος;
Κυρίως όμως — πώς θα μπορέσει ο μικρός μαθητής να συνηθίσει τη σωστή κίνηση στο χέρι του και να τη σταθεροποιήσει;
Η λύση, νομίζω, βρίσκεται στο διπλοχάρακο τετράδιο. Πρόκειται για τετράδιο που, εκτός από τις κλασικές γραμμές, έχει ανάμεσα και μια λεπτή, βοηθητική γραμμή. Αυτή η επιπλέον γραμμή λειτουργεί ως οδηγός για να οριοθετείται σωστά το μέγεθος κάθε γράμματος, δίνοντας στα παιδιά ένα ξεκάθαρο πλαίσιο να κινηθούν.
Η κάτω γραμμή του τετραδίου εξασφαλίζει την ευθυγράμμιση του κειμένου.
Όπως και σε όλα τα τετράδια, τα γράμματα πρέπει να πατάνε σε αυτή, έτσι ώστε όλο το κείμενο να είναι γραμμένο σε ευθεία γραμμή.
Κάτω από αυτή τη γραμμή κρέμονται οι ουρές από τα γράμματα που έχουν προεκτάσεις προς τα κάτω.
Η μεσαία γραμμή ορίζει το μέγεθος των πεζών γραμμάτων.
Μέσα σε αυτή γράφονται όλα τα κοντά μικρά γράμματα.
Η επάνω γραμμή καθορίζει το ύψος των κεφαλαίων γραμμάτων.
Τα κεφαλαία και τα ψηλά γράμματα ξεπερνούν τη μεσαία γραμμή και φτάνουν έως την επάνω — όπως συμβαίνει και στα κανονικά τετράδια.
Εξασκούμενα τα παιδιά από μικρή ηλικία σε αυτό το τετράδιο, σταθεροποιείται η κίνηση του χεριού στο συγκεκριμένο μέγεθος γραμμάτων. Έτσι, μπορούν να ορίζουν σωστά τα γράμματά τους σε οποιοδήποτε φύλλο χαρτιού.
Χρησιμοποιώ το διπλοχάρακο τετράδιο όλα τα χρόνια που εργάζομαι. Η πρακτική μου έχει δείξει ότι όσο μικρότερη είναι η τάξη στην οποία θα ξεκινήσει το παιδί να το χρησιμοποιεί για την αντιγραφή, τόσο καλύτερα είναι τα αποτελέσματα.
Στην Α΄ τάξη, η κλασική αντιγραφή των γραμμάτων, των λέξεων ή των προτάσεων που ορίζονται κάθε φορά γίνεται πάντα σε σελίδα αυτού του τετραδίου. Η ποσότητα της αντιγραφής είναι μικρή, ώστε να μην κουράζει τους μαθητές ή να τους προκαλεί αγανάκτηση. Είναι όμως ποιοτική και έχει ουσιαστικό αποτέλεσμα.
Στις μεγαλύτερες τάξεις (Γ΄ και Δ΄), συνήθως ζητώ από τα παιδιά να αντιγράφουν μία φορά τις λέξεις που διδάσκονται για ορθογραφία (οι οποίες μπορεί να είναι από το λεξιλόγιο του κειμένου, από οικογένειες λέξεων κ.λπ.). Παράλληλα, ζητώ να γράψουν μερικές προτάσεις με τις λέξεις της αντιγραφής, ώστε να εξασκούνται στη σωστή γραφή χωρίς να καταφεύγουμε στον βαρετό τρόπο αντιγραφής ενός ολόκληρου κειμένου.
Σε μαθητές με σημαντική δυσκολία οριοθέτησης των γραμμάτων τους σε οποιοδήποτε τετράδιο, σχεδιάζω με χρωματιστή ξυλομπογιά τη βοηθητική γραμμή. Έτσι, τους προσφέρω ένα πιο δομημένο τετράδιο και τους ξεκουράζω από την ακαταστασία που τους δυσκολεύει. Αυτό τους βοηθά να δουλεύουν καλύτερα.
Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις μαθητών που δυσκολεύονται να τοποθετήσουν τα γράμματά τους στη βασική γραμμή του τετραδίου. Σε αυτές τις περιπτώσεις, χρωματίζω έντονα τη γραμμή αυτή. Μια εναλλακτική λύση είναι η χρήση λωρίδας με στυλό Stabilo: μέσα σε αυτή γράφονται τα μικρά γράμματα, ενώ ό,τι εξέχει τοποθετείται πάνω ή κάτω από τη λωρίδα.
Σίγουρα, τέτοιες διαφοροποιήσεις είναι εξαιρετικά δύσκολες για μία δασκάλα μέσα στην τάξη, ειδικά αν έχει ένα πολυπληθές τμήμα, δεν είναι όμως ανέφικτες. Σίγουρα όμως είναι παρεμβάσεις που μπορούν να υλοποιηθούν στοχευμένα από τον/την εκπαιδευτικό παράλληλης στήριξης ή όποιον έχει αναλάβει ενισχυτική διδασκαλία και την εκπονεί μέσα στην τάξη.
Εκτός από το ότι βοηθάει τους μαθητές στη σωστή τοποθέτηση των γραμμάτων πάνω στη γραμμή και στον καθορισμό του σωστού μεγέθους, το τετράδιο αυτό με βοηθάει κι εμένα να δείξω ποιο ήταν το λάθος, όταν τα γράμματα δεν είναι σωστά, και πώς θα πρέπει να τα τοποθετήσουν την επόμενη φορά.
Τέλος, η σωστή γραφή των γραμμάτων συμβάλλει και στην εκμάθηση της ορθογραφίας. Τα γράμματα που είναι ψηλά και αυτά που κατεβαίνουν κάτω από τη γραμμή δημιουργούν ένα μοναδικό περίγραμμα για κάθε λέξη, το οποίο αποτυπώνεται ως εικόνα στο μυαλό του παιδιού (Buma shapes).
Επιπλέον, η κίνηση που κάνουμε όταν γράφουμε μια λέξη — είτε «ανεβαίνει» πάνω από τη γραμμή είτε «κατεβαίνει» κάτω από αυτή — ενεργοποιεί κινητικά σημεία που μας βοηθούν να επαναλάβουμε την ίδια κίνηση με τον ίδιο τρόπο την επόμενη φορά.
Μήπως τελικά δεν χρειάζεται κόπο αλλά τρόπο;
Και δεν χρειάζεται ποσότητα αλλά ποιότητα;
Ίσως το να είναι κάποιος καλλιγράφος να αποτελεί και ένα είδος ταλέντου. Σίγουρα, όμως, τις περισσότερες φορές ο δυσανάγνωστος γραφικός χαρακτήρας αντικατοπτρίζει βαθύτερα προβλήματα, τα οποία ενδέχεται να απαιτούν εξειδικευμένη παρέμβαση — όπως από έναν εργοθεραπευτή.
Ωστόσο, μπορούμε να βοηθήσουμε και μαθητές που, για οποιονδήποτε λόγο, δεν έχουν πρόσβαση σε τέτοια παρέμβαση, ώστε να μη δυσκολεύονται οι ίδιοι με τα γράμματά τους. Ακόμα και εκείνος που δεν έχει το «ταλέντο» της καλλιγραφίας μπορεί να εξασκηθεί και να αποκτήσει έναν ευανάγνωστο και λειτουργικό γραφικό χαρακτήρα.
Προγραφικές είναι οι ασκήσεις οι οποίες πραγματοποιούνται με στόχο την βελτίωση των γραφοκινητικών
δεξιοτήτων. Κρατώντας με τον σωστό τρόπο το μολύβι, το παιδί εξασκείται να σχηματίζει ομαλά τα βασικά σχήματα, αποκτάει αντίληψη των γραμμάτων και μαθαίνει να αναγνωρίζει φόρμες.
Η παλιά σειρά βιβλίων του δημοτικού ξεκινούσε με προγραφικές ασκήσεις. Στα καινούρια βιβλία αυτές δεν υπάρχουν πια αφού θεωρούνται δεδομένες από το νηπιαγώγειο.
Η αλήθεια είναι ότι η υποχρεωτική φοίτηση στο νηπιαγωγείο, καθώς και το προνήπιο, έχει καταστήσει σίγουρο το γεγονός ότι τα παιδιά έρχονται προετοιμασμένα στην Α' τάξη.
