Σε λίγο μια νέα χρονιά αρχίζει και καινούργιες «πρώτες» θα ξεκινήσουν το ταξίδι της πρώτης ανάγνωσης και γραφής.
Συνήθως, το ταξίδι αρχίζει με τις καθιερωμένες —και, κατά τη γνώμη μου, απαραίτητες— προγραφικές ασκήσεις, και σιγά σιγά ακολουθεί το βιβλίο...
Εισαγωγικό κεφάλαιο: «Πού είναι ο Άρης;»
Τι κάνουμε τώρα; Ένα κεφάλαιο χωρίς αρκετό κείμενο, χωρίς πολλές ασκήσεις, χωρίς πλούσιο υλικό πάνω του... Ένα κεφάλαιο εύκολο; Δύσκολο; Ανώδυνο;
Πονηρό, θα έλεγα εγώ!
Γιατί σε αυτό το κεφάλαιο, με τις λίγες ασκήσεις στο βιβλίο, τον περιορισμένο γραπτό λόγο, τα μικρά κείμενα και το υπέρογκο υλικό που κυκλοφορεί έντυπα και διαδικτυακά, συντελείται όλη η δουλειά που θα καθορίσει την πορεία των μικρών μας πρωτάκια. Κι αυτή η διαδικασία λέγεται φωνολογική επίγνωση!
Συχνά συναντώ γονείς με παιδιά που πρόκειται να πάνε στην Α΄ Δημοτικού και χαίρονται γιατί το παιδί ξέρει ήδη να λέει απ’ έξω την αλφαβήτα. Εκεί συνήθως έρχομαι σε δύσκολη θέση, γιατί θέλω να τους πω ότι αυτή η γνώση, τη δεδομένη στιγμή, είναι ουσιαστικά άχρηστη.
Ας σκεφτούμε λογικά: γιατί μας είναι χρήσιμο να γνωρίζουμε απ’ έξω τη σειρά των γραμμάτων της αλφαβήτας;
Για να βρούμε ένα λήμμα στο λεξικό ή σε εγκυκλοπαίδεια (όσοι τη χρησιμοποιούν ακόμη),
Για να εντοπίσουμε ένα όνομα στον τηλεφωνικό κατάλογο (όσοι τον χρησιμοποιούν ακόμη),
Για να φτιάξουμε μια λίστα ονομάτων,
Για να εντοπίσουμε ένα αντικείμενο σε μια λίστα πραγμάτων,
Ή για να βρούμε ένα όνομα σε λίστα, π.χ. επιτυχόντων σε εξετάσεις.
Τι από όλα αυτά θα χρειαστεί να κάνει ένα παιδάκι νηπιαγωγείου; Τίποτα απολύτως.
Στην πραγματικότητα, αυτή η γνώση όχι μόνο δεν του είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε αυτή την ηλικία, αλλά μπορεί και να δυσκολέψει το πραγματικό έργο που έχει να κάνει στην Α΄ Δημοτικού: να μάθει να διαβάζει και να γράφει.
H Α΄τάξη είναι η μεγάλη μου αγάπη! Την προτιμώ και την χαίρομαι κάθε φορά. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη ικανοποίηση να βλέπεις τα παιδάκια που έπιαναν το μολύβι με αμηχανία και έγραφαν τρεμάμενα γραμματάκια, να το πιάνουν με αυτοπεποίθηση και να γράφουν λέξεις με όμορφα γραμματάκια! Όμως σίγουρα η πρώτη τάξη δεν είναι μια εύκολη υπόθεση. Ίσως να είναι από τις πιο δύσκολες τάξεις, αν όχι η δυσκολότερη. Αυτό ισχύει μέχρι τα Χριστούγεννα περίπου! Μετά, αν έχεις βάλει μια καλή σειρά, τότε όλα μπαίνουν στον "αυτόματο πιλότο" και πραγματικά την απολαμβάνεις!
Δεν έχω μεγάλη εμπειρία, όμως μετά από 5 "πρώτες" έχω αναπτύξει κάποια μικρά "μυστικά" οργάνωσης που νομίζω με έχουν βοήθησει αρκετά και σκέφτηκα να τα μοιραστώ.
Πλησιάζοντας στο τέλος της Α' τάξης στο κεφάλαιο 53 των μαθηματικών διδάσκεται η εισαγωγή στον πολλαπλασιασμό. Πολλοί όταν ακούν πολλαπλασιασμό έχουν στο μυαλό τους τον πίνακα του πολλαπλασιασμού και την αποστήθισή του. Όμως σε αυτή την φάση δεν φτάνουμε σε αυτό το επίπεδο αλλά μένουμε στη στοιχειώδη απόκτηση της διαδικασίας του πολλαπλασιασμού σαν επαναλμβανόμενη πρόσθεση. Αυτό είναι ένα πολύ βασικό στάδιο γιατί αν τα παιδιά καταλάβουν αυτό το σημείο έχουν βάλει το πρώτο λιθαράκι για να μπορέσει να χτιστεί στη Β' τάξη το οικοδόμημα του πολλαπλασιασμού.
Ένα μεγάλο κεφάλαιο στα μαθηματικά είναι η αξία θέσης ψηφίου ή όπως απλά λέμε οι μονάδες και οι δεκάδες ενός αριθμού. Η έννοια αυτή εισάγεται ήδη από την Α' τάξη του δημοτικού όπου μπαίνει το πρώτο λιθαράκι γι αυτή την έννοια. Αν καταφέρουν να συνειδητοποιήσουν την έννοια των μονάδων και των δεκάδων έχεις βάλει ένα σημαντικό εργαλείο μαθηματικών στην "εργαλειοθήκη" τους κι αυτό γιατί αργότερα θα έρθουν εύκολα και φυσικά οι εκατοντάδες, οι χιλιάδες κτλ... να τοποθετηθούν στο οικοδόμημα της αξίας θέσης ψηφίου.
Η προσθετική ανάλυση των αριθμών είναι ένα σημαντικό κομμάτι στα μαθηματικά της Α' τάξης κι αυτό γιατί αποτελούν ενα μεγάλο εργαλείο. Είναι η βάση πάνω στην οποία στηρίζονται όλοι οι νοεροί υπολογισμοί και τα χρησιμοποιούμε καθημερινά σε όλες τις δραστηριότητες της ζωής μας.
Στην ουσιά οι μαθητές θα πρέπει μέχρι το τέλος της Α' τάξης να γνωρίζουν και να χρησιμοποιουν τα "ζευγαράκια" των αριθμών με ευχέρια.
Αλλά πώς θα μπορέσεις να δώσεις στα παιδάκια, που μόλις έμαθαν να προσθετούν με τα δαχτυλάκια τους, να καταλάβουν ότι οι αριθμοί αναλύονται προσθετικά και παράλληλα όλα αυτά τα "ζευγαράκια" να τα θυμούνται απ' έξω;
Ξεκινώντας τα παιδιά την Α' τάξη έχουν ήδη αποκτήσει βασικές γνώσεις μαθηματικών από το Νηπιαγωγείο. Σε γενικές γραμμές ξέρουν να μετρουν μέχρι το 10. Να απαριθμούν μέχρι το 10. Να αναγνωρίζουν τους αριθμούς μέχρι το 10. Κάποια παιδιά μπορούν και για πολύ μεγαλύτερους αριθμούς. Στο 5ο κεφάλαιο των μαθηματικών τα παιδιά καλούνται να μάθουν να αριθμούν, να γράφουν και να διαβάζουν τους αριθμούς μέχρι το 5. Η διαδικασία αυτή συνεχίζεται και ολοκληρώνεται στα κεφάλαια 6, 10 και 11. Κάποιος θα έλεγε μα είναι απαραίτητο; Δεν τα γνωρίζουν τα παιδιά αυτά;
Και ναι! Έφτασε η ώρα που το μικρό "ζιζάνιο" θα πάει στο "μεγάλο σχολείο"! Μπορεί οι γονείς να είναι ιδιαίτερα χαρούμενοι και υπερήφανοι... Μπορεί οι γιαγιάδες να το διατυμπανίζουν... Μπορεί τα μικρότερα αδέλφια να απαξιούν... Μπορεί και σε εμάς σαν ενήλικες να φαίνεται ότι η Α' τάξη είναι μια εύκολη τάξη... Αλλά για το μικρούλι είναι μια πηγή μεγάλου άγχους. Είναι σίγουρο ότι στη σκέψη και μόνο θα χτυπάει λίγο πιο γρήγορα η καρδούλα του, ίσως και να το βλέπει στον ύπνο του. Κι όχι άδικα! Κάθε αρχή και δύσκολη λένε... και κάθε αρχή είναι μια αγχωτική διαδικασία για όλους. Σκεφτείτε τη στιγμή που πηγαίνατε στο πανεπιστήμιο την πρώτη μέρα ή όταν πήγατε για πρώτη φορά στη δουλειά. Σίγουρα η καρδούλα σας χτυπούσε γρήγορα ή σαν κάτι να πετάριζε μέσα σας. Μέσα σε αυτή χαρά οι γονείς συχνά έχουν ένα άγχος:
Στην Α' τάξη η ενσυναίσθητη διαδικασία επεξεργασίας των γραμμάτων πραγματοποιείται στις ενότητες "Η παρέα", "Μια παράσταση στην πλατεία" και "Το σύννεφο έφερε βροχή".
Ήδη στην προηγούμενη ενότητα, την ενότητα "Πού είναι ο Άρης;" έχουν κάνει μια γνωριμία με τα γράμματα α, ε, ο, ι, π, τ, κ, λ, μ, ν. Έχουν μάθει να τα συνδυάζουν μεταξύ τους σχηματίζοντας συλλαβές και λέξεις είτε ολικά είτε αναλυτικοσυνθετικά. Στις επόμενες ενότητες οι μαθητές επεξεργάζοντα τα γράμματα αυτά καθώς και τα υπόλοιπα της αλφαβήτου με διαφορετικό τρόπο από ότι στο κεφάλαιο αυτό και επίσης έρχονται σε επαφή με τα πρώτα κειμενικά είδη για ανάγνωση.
Για τη διδασκαλία των μαθημάτων αυτών ακολουθώ την ίδια περίπου διαδικασία κάθε φορά. Σε αρκετές περιπτώσεις, που το θέμα προσφερόταν, έγιναν μικρές τροποποίησεις για να μην υπάρχει μονοτονία αλλά και για να δουλευτούν πιο διαθεματικά.
Το πάτημα στη δεκάδα είναι μια μαθηματική στρατική υπολογισμού που βοηθάει τους μαθητές να υπολογίζουν νοερά και με μεγαλύτερους αριθμούς. Είναι μια στρατηγική που όλοι αποκτήσαμε κάποια στιγμή στα σχολικά μας χρόνια και από τότε τη χρησιμοποιούμε καθημερινά. Δεν είχα σκεφτεί ποτέ ότι συνθέτουμε και αποσυνθέτουμε αριθμούς όταν υπολογιζουμε αλλά αυτό κάνουμε όλοι!
Αυτή η στρατηγική που κάνουμε οι περισσότεροι χωρίς να το καταλάβουμε είναι πολύ δύσκολο για να το πιάσουν κάποιοι μαθητές!
Εαν μπορέσεις να καθοδηγήσεις τα παιδιά να την καταλάβουν, πιστεύω ότι έχεις βάλει ένα σημαντικό εργαλείο στις αποσκευές τους για τα μαθηματικά και όχι μόνο!
Ξεκινώντας την ενσυνείδητη εκμάθηση των γραμμάτων στην Ά' τάξη και ενώ ακόμα μαθαίνουν να συλλαβίζουν οι μαθητές καλλούνται να μάθουν λέξεις όπως το είναι, έχει κτλ.
Η βασικότερη διαδικασία που συντελείται στην Α' τάξη είναι αυτή του συλλαβισμού. Αν αυτή η διαδικασία ολοκληρωθεί ομαλά τότε η εκμάθηση των υπόλοιπων γραμμάτων και η ικανότητα να διαβάζουν είναι "εύκολη" υπόθεση. Όλη η βάση για την απόκτηση του μηχανισμού του συλλαβισμού συντελείται, πριν την ενσυναίσθητη εκμάθηση των γραμμάτων, στην εισαγωγική ενότητα "Πού είναι ο Άρης".
Από τότε που ήμουν μαθήτρια, θυμάμαι ότι το μεγάλο μου πρόβλημα ήταν τα άσχημα γράμματά μου. Τα σχόλια ήταν σχεδόν πάντα τα ίδια: «Κάνε καλύτερα γράμματα». Όταν προσπαθούσα να τα συμμαζέψω, άκουγα «κάνε μεγαλύτερα». Όταν τα μεγάλωνα, μου έλεγαν «κάνε μικρότερα»...
Τελικά, πόσο μεγάλα ήταν τα σωστά και πόσο μικρά ήταν ικανοποιητικά; Κανείς δεν μου εξήγησε ποτέ. Έτσι, τα γράμματά μου... απλώς χειροτέρευαν.
Ως εκπαιδευτικοί, συχνά χρησιμοποιούμε την αντιγραφή όχι μόνο για ορθογραφία, αλλά και ως μέσο βελτίωσης του γραφικού χαρακτήρα. Όταν όμως ο στόχος είναι η καλλιγραφία, θα πρέπει να υπάρχει και τρόπος να αξιολογήσουμε το αποτέλεσμα. Μόνο έτσι οι μαθητές θα ξέρουν τι πρέπει να αλλάξουν για να βελτιωθούν.
Πώς, λοιπόν, θα δείξουμε γιατί τα γράμματά τους δεν είναι σωστά (αν είναι π.χ. πολύ μεγάλα ή πολύ μικρά); Και πώς θα υποδείξουμε το σωστό μέγεθος;
Κυρίως όμως — πώς θα μπορέσει ο μικρός μαθητής να συνηθίσει τη σωστή κίνηση στο χέρι του και να τη σταθεροποιήσει;
Η λύση, νομίζω, βρίσκεται στο διπλοχάρακο τετράδιο. Πρόκειται για τετράδιο που, εκτός από τις κλασικές γραμμές, έχει ανάμεσα και μια λεπτή, βοηθητική γραμμή. Αυτή η επιπλέον γραμμή λειτουργεί ως οδηγός για να οριοθετείται σωστά το μέγεθος κάθε γράμματος, δίνοντας στα παιδιά ένα ξεκάθαρο πλαίσιο να κινηθούν.
Η κάτω γραμμή του τετραδίου εξασφαλίζει την ευθυγράμμιση του κειμένου.
Όπως και σε όλα τα τετράδια, τα γράμματα πρέπει να πατάνε σε αυτή, έτσι ώστε όλο το κείμενο να είναι γραμμένο σε ευθεία γραμμή.
Κάτω από αυτή τη γραμμή κρέμονται οι ουρές από τα γράμματα που έχουν προεκτάσεις προς τα κάτω.
Η μεσαία γραμμή ορίζει το μέγεθος των πεζών γραμμάτων.
Μέσα σε αυτή γράφονται όλα τα κοντά μικρά γράμματα.
Η επάνω γραμμή καθορίζει το ύψος των κεφαλαίων γραμμάτων.
Τα κεφαλαία και τα ψηλά γράμματα ξεπερνούν τη μεσαία γραμμή και φτάνουν έως την επάνω — όπως συμβαίνει και στα κανονικά τετράδια.
Εξασκούμενα τα παιδιά από μικρή ηλικία σε αυτό το τετράδιο, σταθεροποιείται η κίνηση του χεριού στο συγκεκριμένο μέγεθος γραμμάτων. Έτσι, μπορούν να ορίζουν σωστά τα γράμματά τους σε οποιοδήποτε φύλλο χαρτιού.
Χρησιμοποιώ το διπλοχάρακο τετράδιο όλα τα χρόνια που εργάζομαι. Η πρακτική μου έχει δείξει ότι όσο μικρότερη είναι η τάξη στην οποία θα ξεκινήσει το παιδί να το χρησιμοποιεί για την αντιγραφή, τόσο καλύτερα είναι τα αποτελέσματα.
Στην Α΄ τάξη, η κλασική αντιγραφή των γραμμάτων, των λέξεων ή των προτάσεων που ορίζονται κάθε φορά γίνεται πάντα σε σελίδα αυτού του τετραδίου. Η ποσότητα της αντιγραφής είναι μικρή, ώστε να μην κουράζει τους μαθητές ή να τους προκαλεί αγανάκτηση. Είναι όμως ποιοτική και έχει ουσιαστικό αποτέλεσμα.
Στις μεγαλύτερες τάξεις (Γ΄ και Δ΄), συνήθως ζητώ από τα παιδιά να αντιγράφουν μία φορά τις λέξεις που διδάσκονται για ορθογραφία (οι οποίες μπορεί να είναι από το λεξιλόγιο του κειμένου, από οικογένειες λέξεων κ.λπ.). Παράλληλα, ζητώ να γράψουν μερικές προτάσεις με τις λέξεις της αντιγραφής, ώστε να εξασκούνται στη σωστή γραφή χωρίς να καταφεύγουμε στον βαρετό τρόπο αντιγραφής ενός ολόκληρου κειμένου.
Σε μαθητές με σημαντική δυσκολία οριοθέτησης των γραμμάτων τους σε οποιοδήποτε τετράδιο, σχεδιάζω με χρωματιστή ξυλομπογιά τη βοηθητική γραμμή. Έτσι, τους προσφέρω ένα πιο δομημένο τετράδιο και τους ξεκουράζω από την ακαταστασία που τους δυσκολεύει. Αυτό τους βοηθά να δουλεύουν καλύτερα.
Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις μαθητών που δυσκολεύονται να τοποθετήσουν τα γράμματά τους στη βασική γραμμή του τετραδίου. Σε αυτές τις περιπτώσεις, χρωματίζω έντονα τη γραμμή αυτή. Μια εναλλακτική λύση είναι η χρήση λωρίδας με στυλό Stabilo: μέσα σε αυτή γράφονται τα μικρά γράμματα, ενώ ό,τι εξέχει τοποθετείται πάνω ή κάτω από τη λωρίδα.
Σίγουρα, τέτοιες διαφοροποιήσεις είναι εξαιρετικά δύσκολες για μία δασκάλα μέσα στην τάξη, ειδικά αν έχει ένα πολυπληθές τμήμα, δεν είναι όμως ανέφικτες. Σίγουρα όμως είναι παρεμβάσεις που μπορούν να υλοποιηθούν στοχευμένα από τον/την εκπαιδευτικό παράλληλης στήριξης ή όποιον έχει αναλάβει ενισχυτική διδασκαλία και την εκπονεί μέσα στην τάξη.
Εκτός από το ότι βοηθάει τους μαθητές στη σωστή τοποθέτηση των γραμμάτων πάνω στη γραμμή και στον καθορισμό του σωστού μεγέθους, το τετράδιο αυτό με βοηθάει κι εμένα να δείξω ποιο ήταν το λάθος, όταν τα γράμματα δεν είναι σωστά, και πώς θα πρέπει να τα τοποθετήσουν την επόμενη φορά.
Τέλος, η σωστή γραφή των γραμμάτων συμβάλλει και στην εκμάθηση της ορθογραφίας. Τα γράμματα που είναι ψηλά και αυτά που κατεβαίνουν κάτω από τη γραμμή δημιουργούν ένα μοναδικό περίγραμμα για κάθε λέξη, το οποίο αποτυπώνεται ως εικόνα στο μυαλό του παιδιού (Buma shapes).
Επιπλέον, η κίνηση που κάνουμε όταν γράφουμε μια λέξη — είτε «ανεβαίνει» πάνω από τη γραμμή είτε «κατεβαίνει» κάτω από αυτή — ενεργοποιεί κινητικά σημεία που μας βοηθούν να επαναλάβουμε την ίδια κίνηση με τον ίδιο τρόπο την επόμενη φορά.
Μήπως τελικά δεν χρειάζεται κόπο αλλά τρόπο;
Και δεν χρειάζεται ποσότητα αλλά ποιότητα;
Ίσως το να είναι κάποιος καλλιγράφος να αποτελεί και ένα είδος ταλέντου. Σίγουρα, όμως, τις περισσότερες φορές ο δυσανάγνωστος γραφικός χαρακτήρας αντικατοπτρίζει βαθύτερα προβλήματα, τα οποία ενδέχεται να απαιτούν εξειδικευμένη παρέμβαση — όπως από έναν εργοθεραπευτή.
Ωστόσο, μπορούμε να βοηθήσουμε και μαθητές που, για οποιονδήποτε λόγο, δεν έχουν πρόσβαση σε τέτοια παρέμβαση, ώστε να μη δυσκολεύονται οι ίδιοι με τα γράμματά τους. Ακόμα και εκείνος που δεν έχει το «ταλέντο» της καλλιγραφίας μπορεί να εξασκηθεί και να αποκτήσει έναν ευανάγνωστο και λειτουργικό γραφικό χαρακτήρα.
Προγραφικές είναι οι ασκήσεις οι οποίες πραγματοποιούνται με στόχο την βελτίωση των γραφοκινητικών
δεξιοτήτων. Κρατώντας με τον σωστό τρόπο το μολύβι, το παιδί εξασκείται να σχηματίζει ομαλά τα βασικά σχήματα, αποκτάει αντίληψη των γραμμάτων και μαθαίνει να αναγνωρίζει φόρμες.
Η παλιά σειρά βιβλίων του δημοτικού ξεκινούσε με προγραφικές ασκήσεις. Στα καινούρια βιβλία αυτές δεν υπάρχουν πια αφού θεωρούνται δεδομένες από το νηπιαγώγειο.
Η αλήθεια είναι ότι η υποχρεωτική φοίτηση στο νηπιαγωγείο, καθώς και το προνήπιο, έχει καταστήσει σίγουρο το γεγονός ότι τα παιδιά έρχονται προετοιμασμένα στην Α' τάξη.
Όπως κάθε πρώτη φόρα που κάνουμε κάτι, έτσι και κάθε φορά η πρώτη μέρα στο σχολείο με την καινούρια τάξη και τους νέους μαθητές είναι γεμάτη άγχος, αμηχανία και νευρικότητα.
Οι περισσότεροι από εμάς θέλουμε κάτι να κάνουμε, αλλά δεν ξέρουμε τι ακριβώς! Γιατί θέλουμε να είναι κάτι που να κεντρίσουμε το ενδιαφέρον των παιδιών, να είναι ευχάριστο αλλά να μην μετατραπει σε "πάρτι".
Σα μαθήτρια θυμάμαι έναν μόνο δάσκαλο που μπαίνοντας στην τάξη μας είχε πει ότι δε θα μας έλεγε το όνομα του αλλά θα έπρεπε εμείς να το διαβάσουμε αφού το γράψει στον πίνακα. Χρησιμοποίησε τον ιδιαίτερα άχημο γραφικό του χαρακτήρα για να κεντρίσει το ενδιαφέρον μας. Και το είχε πετύχει! Θυμάμαι ακόμα πόσο διαφορετικός μας είχε φανεί, πόσο θετικοί ήμασταν από την πρώτη στιγμή και νομίζω αυτή η αίσθηση μας ακολούθησε και μένει μέχρι τώρα. Αν τύχει και διαβάσει το κείμενο κάποιος από εκείνη την τάξη, μάλλον θα θυμηθεί περιστατικό!
Ας πάρουμε μια βαθιά ανάσα, λοιπόν, ας κοιτάξουμε την καινούρια μας αίθουσα και ας ρίξουμε μια ματιά σε αυτά τα πλάνα που θα μας βοηθήσουν να οργανώσουμε την πρώτη ή τις πρώτες μέρες και να δώσουμε μια καλή εντύπωση στους μαθητές μας.
Μου αρέσει να συμμετέχω σε βιωματικά σεμινάρια γιατι ξεκινούν πάντα με παιχνίδια γνωρίμιας, τα οποία όχι μόνο βοηθούν να γνωριστούμε μεταξύ μας, να σπάσει ο πάγος κα να συνεργαστούμε καλύτερα αλλά κυρίως γελάμε και μας φτιάχνει η διάθεση.
Σκέφτηκα λοιπόν αφού με τα παιχνίδια γνωριμίας ξεκινάμε εμείς οι "μεγάλοι" με τόση χαρά το σεμινάριο μας, δε θα ήταν μια καλή αρχή για να ξεκινήσει η σχολική χρονια;
Κι έτσι αρχισα να ψάχνω και να βρίσκω διάφορα παιχνίδια για αυτό το σκοπό και τα οποία μπορούν να εφαρμοστούν σε όλες τις ηλικίες μαθητών. Ας δούμε μερικά από αυτά:
